زن و رسانه

شاسخین‌های گانگستر

غزل مهیمن

امروزه با گسترش روز افزون ارتباطات در عرصه ملی و بین المللی، شاهد تاثیرات عمیق رسانه‌ها بر افکار عمومی، در سطوح مختلف فرهنگی جامعه هستیم.

در این میان تلویزیون را بر حسب شرایط خاصی مثل سهل الوصول بودن یا یکسانی دسترسی همه اقشار جامعه با طبقات مختلف، می‌توان موثرترین رسانه و به تعبیری دیگر رسانه‌ی عامه مردم دانست.

لذا با توجه به موارد ذکر شده نمی‌توان نقش موثر تلویزیون را در زمینه فرهنگ‌سازی و جهت‌بخشی به افکار، روابط اجتماعی و تحکیم و یا تزلزل نوعی نگرش خاص در بین اقشار جامعه، انکار کرد.

از آغاز دهه هفتاد و با فراگیر شدن رسانه‌ی تلویزیون در کشور که با تولد زنجیره‌ای شبکه‌های تلویزیونی همراه شد رویکرد صدا و سیما «جلب حداکثری مخاطب» شد و تلویزیون با همه شبکه‌هایش با همه قوا به میدان آمد تا مردم اسیر ویدئو و ماهواره نشوند.

در این سیر پیشرفت تلویزیون و سریال‌ها و رشد نقش زن در سریال‌ها، شاهد نوسان‌های متفاوتی در این مقوله بوده‌ایم. دوره‌ای نه چندان دور شاهد بودیم که در نقش‌های خانوادگی، نقش زنان محدود به خانه‌داری، بچه‌داری، شوهرداری و رتق و فتق امور خانه، آن هم نه در حد تصمیم‌گیری‌های مهم و بنیادی برای خانواده، بلکه در حد یک خدمتکار و سرویس دهنده به اعضای دیگر خانواده می‌شود و مردان علاوه بر رییس خانواده، نان‌آور و تصمیم‌گیرنده‌ی نهایی بودند.در نقش های اجتماعی و اقتصادی نیز تفاوت‌های بارزی میان زنان و مردان وجود داشته؛ مشاغل کلیدی و مهم جامعه در اختیار مردان بوده و اکثر زنان شاغل، در مشاغلی که در راستای وظایف خانگی آن‌ها بودند مشغول به کار می‌شده‌اند.

اندکی بعد شاهد حضور ماجراجویانه‌ی نقش زن در سریال‌ها بودیم. با بر دهان گرفتن انگشت حیرت شاهد نقش‌های گانگستری از خانم‌ها بودیم. ناتاشاها چنان در سر کار گذاشتن جماعت پلیس مقتدر بودند که در بیداری هرگز شاهد چنین چیزهایی نبوده‌ایم. یا نظاره‌گر سیر جنایت‌های زنجیره‌ای بودیم که در انتها مشخص شده تمامی آنان به رهبری یک زن انجام شده است. و این زن چنان اسطوره شده که با از دست دادن جانش در انتهای این جنایت‌های زنجیره‌ای به خود آمده و دل هر کسی را به درد می‌آورد!

چند صباحی بعد شاهد ساخت و پخش سریال‌هایی بودیم که با تاثیرپذیری از مدل‌های خارجی و خصوصا غربی آن، جایگاه زن در این سریال‌ها ظاهرا ارتقا یافته و زنان پلیسی را شاهد بودیم که با القاب تحصیلی روز، در جایگاه‌های رفیع و خطیر و پر مخاطره‌ی اجتماعی حاضر شده‌اند. تا آن‌جا که شاهد کشیک شبانه خانم پلیس و بالا رفتن‌شان از دیوار بودیم. هر چند مغایر با تمامی قوانین پلسی بوده و جایگاه این زن را در این مقام چنان نشان داده که حتی از اصلی‌ترین اصول جایگاه یک زن که مراقبت از فرزند خردسالش باشد صرف‌نظر کرد. و حتی از اطرافیان و برادر و مادر خود نیز جدا شده بود. و وظیفه‌شناسی! را به آن‌جا رسانده که حتی با پیشنهاد رفتن به مرخصی و شرکت در تشییع پیکر برادرش هم مخالفت می‌کند؛ برادری که با غفلت خانواده در دام اکس‌پارتی‌ها گرفتار شده و جانش را از دست داده است.

نکته جالب توجه‌تر این‌که در بیش‌تر این فیلم‌ها یا سریال‌ها زنانی که در چنین عرصه‌های خطرناکی وارد می‌شوند یا اساسا با هیچ خطری مواجه نمی‌شوند و یا به نحوی اعجاز آمیز جان سالم از مهلکه‌ها به در می‌برند.

شاید برای بینندگان چنین سریال‌ها و فیلم‌ها جالب باشد بدانند خانمی که شب هنگام مشغول رتق و فتق امور خانه و رسیدگی به فرزندانش است، چگونه صحنه‌ی جنایات و فجایع و خشونت‌های مختلفی را که از صبح با آن‌ها مواجه بوده از صفحه ذهن و خاطر خویش می‌زداید تا بتواند آرامش و عاطفه لازم را به همسر و فرزندانش هدیه کند؟!

یا همسر این خانم پلیس چگونه مرد مریخی‌ای بوده که فرزند خود را بر دوش کشیده و به محل کار همسر آورده تا مادر! لحظه‌ای فرزندش را در آغوش بگیرد و مجدد به ادامه‌ی کارش بپردازد.

از آن سو در سریال‌های طنزگونه شاهد زندگی‌هایی بودیم که مفهوم زن‌سالاری را در بددهنی و جیغ زدن و ترس همسر از زن معنا کرده که مقام و جایگاه زن را اساسا زیر سؤال برده و دختر شیرین عقل دانشجویی را شاهد بودیم که با شاسخین‌های خود نه تنها زن را که دانشجو جماعت را مورد هجمه‌ی بی‌هویتی خود قرار می‌دهند.

از سویی دیگر با سیر طرح مسئله‌ی عشق و ازدواج و ازدواج موقت در سریال‌ها که با سریال بانویی دیگر، در نوروز 83 اوج گرفته تا به طرح علنی و واضح آن در سریال‌های ماه رمضان و عید 87 رسید، باب نگاه ((نوعی دیگر بینی)) را نسبت به زنان باز نمود.

از 26 مجموعه تلویزیونی پخش‌ شده در سیمای جمهوری اسلامی ایران در سال 86، موضوع و مضمون اصلی 20 مجموعه "ازدواج، ازدواج مجدد و روابط زن و مرد" بوده است. جالب آن‌که در میان سریال‌های با مضامین مذهبی و مناسبتی نیز این فرمول قدیمی و نخ‌نما شده‌ی استفاده از موضوع عشق مرد به زن و ایجاد کشش براساس این رابطه "دقیقا" رعایت شده است طوری‌که گویی نویسندگان، طراحان و مدیران شبکه‌های 5گانه تلویزیون راه دیگری جز استفاده از عشق‌های کلیشه‌ای برای جذب مخاطب پیدا نمی‌کنند. بنا بر این گزارش مجموعه‌های "پریدخت"، "زیرزمین"، "شکرانه"، "اغماء" و "میوه ممنوعه" که برای پخش در ماه مبارک رمضان و محرم انتخاب شده ‌بودند نمونه‌هایی از این قبیل بوده و استفاده از ساده‌ترین فرمول عشق‌های دونفره و بعضا مثلثی است.

حقیقتا نگاه برنامه‌سازان و نویسندگان و تهیه‌کنندگان فیلم‌ها و سریال‌های تلویزیونی -که بیشترین تاثیر را بر مخاطب می‌گذارند - نسبت به جایگاه زن در جامعه‌ای اسلامی تا چه حد با معیارها و ملاک‌های عرفی و قراردادی جامعه انطباق دارد؟

آیا هدف برخی از برنامه‌سازان در رسانه‌ی جمعی مانند تلویزیون و بالاخص برخی سریال‌ها و فیلم‌ها، القای صحیح نیازمندی‌های زن مسلمان شاغل در مراکز مختلف و بیان انواع مشکلاتی است که او با آن‌ها دست به گریبان است؟ یا هدف، القای این مساله است که زن مسلمان نباید از زن غربی در هیچ زمینه‌ای عقب بماند و در تمام عرصه‌هایی که زن در جوامع غیر اسلامی -با انواع مشکلات و معضلات مختلف- کار می‌کند، زن مسلمان هم نباید عقب بماند و با حفظ شئونات اسلامی در هر عرصه‌ای - ولو عرصه‌های اختصاصی مردان- حضور فعال داشته باشد.

غزل مهیمن

کاریکاتور

حواها در رسانه‌هاي جمعي

زهرا باقري

علم روانشناسي سالهاست ثابت كرده كه براي تحمل فشار زندگي، ديدن برنامه‌هاي تلويزيون (صداو سيما) به عنوان يك رسانه جمعي، مناسب ترين گزينه است! اين رسانه جمعي بر هر درد بي‌درمان دواست!

براي رسيدن به آرامش چه چيزي بهتر از ديدن سريال‌هاي ايراني كه به قول معروف هر چند مي‌داني كه پایانش با عروسي و ازدواج تمام مي‌شود، اما نحوه‌ی اين ختم به خیر شدن مهم و جالب توجه است!

نکته قابل تامل در مورد تلویزیون این است که تعداد قابل توجهی از کارگردان‌های اين رسانه، مقیدند که به هر قیمتی، با هر ترفندی و با هر کسی باید ازدواج در سریال‌ها صورت بگیرد.

بدون شک نمونه‌هایی از این حیث بسیار است و ما با اين احتمال كه خوانندگان نشریه چارقد، خدای‌ناکرده پا‌ي‌بندِ سريال‌هاي ايراني نيستند، و فقط برنامه‌هاي فضانوردي را نگاه مي‌كنند، صلاح ديدیم به حكم « تو خود حديث مفصل بخوان از اين مجمل»، به ذکر چند نمونه کوتاه از اين سريال‌ها بپردازیم!

سريال «فقط به خاطر من» كه چندي پيش به خوبي و خوشي و با عروسي به پايان رسيد! در این سريال، سعيد براي يافتن پدرش با آدرسي كه مادرش داده، از تهران راهي اصفهان مي‌شود و با نقشه قبلي به شكل آبدارچي وارد شركت آقاي شكيبا مي‌شود و در اين بين مريم دختر اين كارخانه‌دار مست و شيداي سادگي سعيد مي‌شود، در اواسط فيلم كارگردان سعيد را برادر مريم معرفي مي‌كند و اين واقعه براي مريم كلي حال‌گيري ايجاد مي‌كند ولي در نهايت كارگردان در رايزني‌هايي كه با نويسنده دارد فيلم‌نامه را هندي كرده و سرانجام سعيد هم شأن مريم و شريك در كارخانه مي‌شود!

اگر اين تنها موردي بود كه در نهايت داستان اين‌طور به پايان رسيد و علاقه دختر با چنين شأن اجتماعي‌اي را با پسر آبدارچي، اين‌طور توجيه شده نشان داد، مي‌شد از آن گذشت، اما در نگاه كلي به تمام سريال‌ها، تصوير ذهني كارگردانان و نويسندگان اين رسانه جمعي را از زنان به خوبي نشان مي‌دهد.

در سريال «دل خوش سيري چند»، آقاي اكليلي در نقش سورتمه‌چي باعث تحول زن بيوه‌اي كه در اوج غرور و خودبينی است، می‌شود و آن هم تنها به اين علت كه اين مرد بي‌باك جلوي ماشين او ايستاده و نترسيده است. و همین بی‌باکی و شجاعت! دست‌مایه‌ای برای مست و شيوا شدن خانم مغرور مي‌شود. در «دل خوش سیری چند» طوري این خانم دکتر عاشق پیشه را به تصویر می‌کشد كه گويي، هيچ نقطه قوتي در زندگي‌اش ندارد!

اين رسانه معلوم الحال، ذائقه سريالي مردم را به قدري تنزل داده كه تنها دلخوشي خانم‌هاي خانه‌دار ديدن سريال «روياي شيرين» از شبكه اول سيما در برنامه خانواده است كه در آن دو دختر دانشجو طي ماجراهايي هم‌خانه با يك خانواده مي‌شوند كه اين خانواده به خاطر نداشتن مادر، عمه نقش مادري را ايفا مي‌كند و فرزندان اين خانواده پسر جوان(پارسا) و دختر جوان(آتوسا) است، اما طرز فكر اين افراد به عنوان نمونه‌اي از افراد جامعه را اين‌طور نشان مي‌دهند كه دختران تنها فكر و ذكرشان ازدواج است و تنها دل‌خوشي جمع كثيري از پسران عاشق شدن!

دست و پا گم کردن و لبخند آزاردهنده‌ي پارسا، نحوه‌ی برخورد او را با هر دختري كه از راه مي‌رسد، نشان مي‌دهد. شاید این برخورد پارسا به عنوان ک جوان تحصيل‌كرده(ليسانس)، تنها فكري كه به ذهن مخاطب مي‌رساند اين باشد كه تحصيل كيلويي چند؟! و حرف شادي(يكي ديگر از دختران دانشجوي سريال) در هر خانواده يك عالمه كيس آماده به ازدواج است، چه در نهادش نهفته؟
قصد تحليل سريال‌ها را ندارم اما چيزي كه خيلي ناراحت‌كننده است تصوير سازي از زنان در اين سريال‌هاست!
قبلاً هم به بحث ازدواج در حد افراطي‌اش در سريال‌ها مي‌پرداختند اما اين ديد از دختران و زنان را نداشتند!
هر چند يكي از وجه‌هاي ذاتي دختران و در مقابل آن‌ها پسران جذب جنس مخالف براي همسرگزيني است اما متاسفانه اين رسانه به صورت بسيار افراطي به اين بحث پرداخته است و اين نوع نگرش جنسيتي باعث عدم توجه به ساير بخش‌هاي وجودي حواهاي ايراني شده است.

در كنار سريال‌هايي كه به زن فقط به اين ديد نگاه مي‌كنند برنامه‌هاي تحليلي و بحث‌هاي علمي را نگاه مي‌كني كه به طور متوسط نصف مهمانان برنامه‌ها را زنان تشكيل مي‌دهند و اين باعث ايجاد دوگانگي واضحي در بحث نگرش جنسيتي اين رسانه جمعي مي‌شود كه واقعاً كارگردان‌هاي سريال‌ها كجا زندگي مي‌كنند؟ اگر زن فقط به ازدواج و زن دوم داشتن و نداشتن شوهرش فكر مي‌كند پس اين ‌همه پيشرفت علمي زنان كِي و كجا صورت گرفته؟

با كمي تأمل به اين نتيجه رسيدم كه چه بهتر آدم هر از گاهي به راديو گوش كند چون در آن صورت نياز نيست حتما مقابلش بنشيند تا متوجه صحبت‌ها بشود، مي‌تواند در عين گوش دادن به برنامه‌اش به كارهاي روزمره هم بپردازد و اگر روزي موج را اشتباه گرفت چه بهتر كه مسير زندگي‌اش عوض شود! شايد ذاتاً بايد رياضي‌دان مي‌بود كسي چه مي‌داند؟!.
و اگر كمي خرج كند و چند مجله بخرد بالاخره مي‌تواند مجله‌اي بيابد كه هم انرژي مثبت بدهد هم خاطره، مشاوره، شعر و داستان و كلي چيز ديگر داشته باشد و تازه مهمتر از آن‌ها اين‌‌كه ديگر نياز به توجيح خود نداري كه فال به چه درد مي‌خورد.

زن، زمین، زندگی

مهدی عسگری

راستی چه نسبتی بین «زن و زمین و زندگی» وجود داره؟ خوب روشنه که هر سه با «ز» شروع می شن و این خودش یه جورایی تجانس میاره! اما خب کلمات زیادی هستن که با «ز» شروع می شن، مثل: زرشک، زالو، هلو؛ نه ببخشید زردآلو و... که لااقل به نظر من ربطی بین اون ها وجود نداره؛ حداقل یه ربطی که بشه ازش یه جور تناسب درآورد. (هرچند این احتمال رو رد نمی کنم که بین هلو و زن یه رابطه ای باشه؛ در زبان انگلیسی واژه peach هم معادل هلو و هم به معنای بانوی زیباست...). ضمن این که کلمات دیگه ای هم هستن که بینشون یه جور تجانس ظاهری هست، ولی بازم به نظر جناب خودم تناسب باطنی ندارن، مثل: «مرد، مرداب، مردگی»... خب بگذریم...

یکی از مشترکات این سه واژه اینه که هر سه تاشون «زن» دارن. نه اینکه لزوماً متأهل باشن! منظورم اینه که حروف «ز» و «ن» حرف اول و آخر رو تو کلمه ی «زمین» می زنه و اگر «زن» رو از «زندگی» بگیری انگار سر رو از بدنش جدا کردی واز حیٍّز انتفاع ساقط!

واقعیت هم همینه که بدون «زن» زندگی ابتر و بی معناست و بهتره بگیم اصلاً زندگی استمرار پیدا نمی کنه. مثل مشکلی که الان در کشور چین داره به وجود میاد، که به دلیل قانون تک فرزندی، نوزادان دختر به روشهای مدرن زنده به گور میشن و به همین دلیل در آینده ی نه چندان دور، حیات تمدنی اون ها به شدت با خطر مواجه خواهد شد.

بدون زمین هم زندگی امکان پذیر نیست. زمین برای چرخه و فرآیند حیات بسترسازی می کنه و تو آغوش اونه که حیات متولد میشه و رشد می کنه. از قدیم الایام «زمین» رو مادر طبیعت می دونستن و بین زن و زمین یک رابطه نمادین تصور می کردن؛ بذرهایی که در عمق زمین مهمان میشن، ارتزاق می کنن، ریشه پیدا می کنن و سر به سوی آسمون بلند می کنن، به سوی نور و سرور. و اینجوریه که می تونن به زندگی معنا ببخشن.

هر رویشی که ایجاد می شه ریشه در زمین داره. در هنگام سردی و خشکی زمین، ریشه ها به خواب می رن و رویش ها با یک نسیم، ریزش رو تجربه می کنن. اما در فصل بیداری ریشه ها، شکوفه های حیات از تار و پود چوب متراکم و خشک، باز جوونه می زنه و بهار -این زیباترین فصل- رو ایجاد می کنه. زمینهای سرد و سخت شکافته می شن تا رنگ سبز زندگی شکوفا بشه.

بذر انسان و انسانیت هم در دامان مادر و در آغوش زن حیات پیدا می کنه. بعضیا می گن هیچ اتفاق بدی نیست، مگه این که توش پای یه زن در میونه! اما به نظر من هر جا انسانیت مفهوم و مصداق پپدا می کنه و عاطفه ها سرشار و خلاقیت ها پربار می شن، به احتمال قریب به یقین رد پایِ هرچند پنهانِ یک زن رو می شه جستجو کرد.

نکته مشترک دیگه اینه که زن و زمین هر دو جاذبه دارن. بدون وجود جاذبه هیچی رو زمین بند نمی شه و حیات معنا پیدا نمی کنه. و بدون وجود جذابیت و عاطفه ی زن، کسی به زندگی بند نمیشه، خانواده شکل نمی گیره، حیات اجتماعی به هم می خوره و تمدن بشری رو به افول می گذاره. البته باید این جاذبه کنترل بشه تا آدم تبدیل به گوشت قربونی نشه که هرکس از یه طرف اونو بکشه و واسه خودش ازش بکَنه! باید اونی رو جذب کرد و به اونی جذب شد که قدردان باشه و ارزش آدم رو زیاد کنه، اونی که باری نباشه که آدم رو بشکنه، یاری باشه که لایق بشکن بشکنه!

یک زن خوب مثل زمین یه سرمایه پر ارزشه، با این تفاوت که زمین فقط سود مادی میاره ولی زن هم سود مادی میاره، هم بهره معنوی. زن خوب هم زندگی دنیوی رو رونق می ده، هم زندگی جاوید رو. هم تولد جسم انسان رو باعث میشه و هم رشد روح و روان آدم رو رقم می زنه.

زمین گنجینه های قیمتی خودش رو در اعماق دلش پنهان می کنه. اگه قطعات طلا مثل سنگ ریزه ها روی سطح زمین رها می شدن و هرجایی بودن، دیگه طلا از چشمها می افتاد و برق زرینه هاش نه تنها چشم نواز نبود، که چشم ها و دلها رو زده می کرد. زیبایی ها و گوهر وجودی چیزی که دوست داشتنیه، واسه این که همیشه خواستنی باشه، نباید سر راه رهگذران رها بشه، که یا تاراج می شه یا حراج!

زن خیلی بیشتر از مرد قدر محبت رو می دونه. وجود لطیفش مهربونی رو زود و عمیق به خودش جذب می کنه. اینه که زن ریشه ی زندگیه آدمیزاده، چون آدمه و قلبش. قلب کانون جریان پیدا کردن حیات انسانیه و قلب زنده نمی شه مگه به محبت. و محبت به وجود نمیاد مگه با وجود یه محبوب، یه وجود دوست داشتنی. وقتی این «ریشه» سالم، پرنشاط و سیراب از مهر باشه، اون وقته که سبزی زندگی جوونه می زنه، غنچه های لبخند و عاطفه، شکوفا می شن و فصل بهار زندگی آغاز می شه، بهاری که می تونه تا اعماق سرمای زمستون هم استمرار داشته باشه...!

پیدای پنهان

الهام آب خضر

رسانه صدای منتقدین، اعتراضات، خواسته ها و باورها را منتشر می کند. رسانه به طور ناخودآگاه باعث اهمیت بخشیدن به مسائل پنهان شده می شود؛ رسانه قدرتی دارد که از طریق آن می توان از حقوق اجتماعی و سیاسی دفاع کرد.

حال این سوال مطرح می شود که جایگاه زنان در رسانه کجاست؟ تا چه حدی صدای زنان از رسانه شنیده می شود؟

وقتی به تاریخ می نگریم؛ می بینیم اولین نشریه اختصاصی زنان در دهه نخست بعد از انقلاب مشروطه و توسط خانم سمیه کحال منتشر شد و مبدأی شد برای آغاز جنبش برابر جنسیتی در ایران.

از مهمترین ویژگی این دست نشریات، تلاش برای بدست آوردن حقوق بیشتر برای زنان بوده است. فعالیت زنان در عرصه های عمومی، اجتماعی و حتی سیاسی آن قدر بارز بوده که مورگان شوستر آمریکایی در خاطرات خود زنان ایران را بعد از مشروطه در شمار متجددترین زنان دنیا به حساب آورده است.

بد نیست اشاره ای داشته باشیم به نشریه «زبان زنان» از صدیقه دولت آبادی که در اصفهان منتشر می شد. این نشریه به طور تأثیر گذار در مورد حقوق برابر آزادی خواهی صحبت می کرد؛ اما بعد از چندی به علت اعتراضات قشر سنتی و مقاوم اصفهان، ادامه فعالیت خود را با کوچ کردن به سمت تهران ادامه داد.

این قبیل فعالیت های زنان (برابر خواهی جنسیتی) همواره به طور تنگاتنگی با مسائل سیاسی و اجتماعی کشور پیش رفته است. از تأثیر گذارترین فعالیت ها، فعالیت هایی در قالب انجمن های زنانه و نیز نشریات زنانه بوده است. همچنین تحول جهانی تکنولوژی کامپیوتری و اینترنت باعث سریع تر شدن جریان جنبش زنان در ایران شد. این تحول نه تنها باعث شد که خواسته ها و ناگفته ها بیان شود، بلکه باعث تغییر زبان و گفتار رسانه ها شد. ولی باز با این حال صدای زنان برای شنیده شدن پشت سر و صدای مسائل سیاسی و اجتماعی گم شد و تنها حسنی که داشت این بود که این امکان را به زنان داد تا خود را به عنوان یک جنبش مستقل از مسائل سیاسی، و به عنوان جنبشی که به دنبال حل مسائل ساختار جنسیتی است مطرح کند.

حال با این تفاسیر جایگاه زن کجای این رسانه قرار گرفته است؟ کی زمان آن می رسد که صدای زنان ما بدون پرده پوشی به گوش جوامع برسد؟

نگین باغچه

صدیقه امیری

درِ اتاق آقای گارسیا، رئیس شرکت آموزش بازیگری «ستاره های جوان» باز شد. نگین با عصبانیت توأم با ترس بیرون آمد و بعد، در به شدت به هم کوبیده شد. چند قدمی که با گامهای استوار از در دفتر دور شد، کنترل خود را از دست داد و با صدای ضعیفی شروع به گریه کرد. نگین، تنها و درمانده، در خیابان های مادرید راه می رفت، اشک می ریخت و به چند لحظه ی پیش و خاطرات دورتر می اندیشید. فکر می کرد که فِرِد حق داشت با پیشنهاد آقای گارسیا برای بازیگر شدن او مخالفت کند، هر چند که او بهترین دوست فِرِد بود. فکر می کرد که چقدر خوب است که فِرِد نیست تا مجبور شود ماجرای تحقیر شدنش به خاطر بازیگر شدن و پول در آوردن به عنوان یک بازیگر زن را برای او تعریف کند، هر چند که اگر بود و حداقل برای او حرف می زد، کمی از اندوهش کاسته می شد.

فِرِدریکو جهانگیری، یک ایرانی تبعه ی اسپانیا بود که در یک سفر توریستی که به بم رفته بود، در بازدید از ارگ بم، نگین را دیده وشیفته ی او شده بود و بر خلاف میل خانواده اش، به خاطر علاقه ی شدیدش به ازدواج با یک دختر اصیل ایرانی، به خواستگاری نگین رفته و با او ازدواج کرده بود. هنگام ورود آنها به مادرید هیچ کس جز خولیو گارسیا، بهترین دوست فِرِد و همسرش، کسی به استقبال آنها نیامد و حتی بعدها هم خانواده ی فِرِد نخواستند که نگین را ببینند.

زندگی در کنار فِرِد و با همراهی خولیو و آلیسیا بسیار مسرت بخش بود. خولیو که اداره ی یک دفتر بازیگری را بر عهده داشت به شدت اصرار داشت که نگین به عنوان یک دختر شرقی می تواند نگینی برای سینمای اسپانیا باشد. اما فِرِد با توجه به دیدارهایی که از چندین لوکیشن فیلمبرداری داشت بر این عقیده بود که این کار با اصالت نگین منافات دارد و نگین هم به خاطر این عزت نفسی که شوهرش بر او نهاده بود هیچ اصراری برای بازیگری نداشت واز همان زندگی آرام کنار همسر نویسنده اش لذت می برد.

اما فِرِد خیلی زود نگین را ترک کرد و طی یک تصادف جان باخت. نگین تصمیم داشت با صاف کردن حساب ها و بدهی ها و حتی فروش خانه و باغچه ی محبوبش که تنها یادگار فِرِد بود، به بم و نزد خانواده اش بازگردد، که خبر زلزله ی بم و از دست دادن تمام خانواده اش تکانی دوباره به زندگی او داد. تصمیم دوباره اش بر آن شد که در همان شهر بماند و به زندگی ادامه دهد. اصرارهای خولیو باز از سر گرفته شد؛ اما نگین به خاطر احترام به نظر فِرِد عزیزش راضی به بازی نبود. در همان حال هرچه به دنبال منبع در آمدی بود، هیچ نمی یافت. با هزار زحمت توانست در یک شرکت مواد غذایی، شغل بسته بندی مواد را بیابد؛ اما در آمد آن کار هرگز کفاف مخارج خانه و باغچه را نمی داد. او با این حال نیز حاضر به فروش خانه نبود و بالاخره برای نگه داشتنش تصمیم گرفت پیش خولیو برود. خولیو از اینکه نگین به هر حال پیشنهادش را پذیرفته بود بسیار شادمان بود. قرار برای اولین روز تمرین گذاشته شد.

نگین با دلخوری درب باغچه ی کوچک جلوی خانه را بست و به سمت دفتر «ستاره های جوان» راهی شد.

... وحالایک ساعتی است که آن دفتر را برای همیشه ترک کرده و با رضایت از تن ندادن به کاری که همسر محبوبش هیچ نمی پسندید، به سمت کارخانه ی مواد غذایی می رود.

زن، مخاطب یا مشتری برای رسانه؟!

عباس عطاری

مدیر کل اطلاعات و برنامه ریزی صدای جمهوری اسلامی ایران

خانواده کوچک‌ترین عنصر ایجاد جامعه و مهم‌ترین رکن جامعه است. نیمی از هسته‌ی اولیه‌ی خانواده توسط زن و نیمی دیگر توسط مرد تشکیل می‌گردد. رسانه در یک جامعه، چند نقش اساسی دارد. 1- اطلاع رسانی و خبر 2- ارشاد و هدایت 3- تفریح و سرگرمی.

رسانه در جامعه پوشش وسیع و فراگیر دارد و حسب نوع آن، مخاطبین و یا تولیدکنندگان متفاوتی دارد. (زن به‌عنوان یکی از ارکان تشکیل دهنده‌ی جامعه، هم در طیف مخاطبین رسانه جایگاه مهمی دارد و هم در گروه تولیدکنندگان محتوا). البته این اشاره، یک اشاره‌ی بایسته بودن است، نه اشاره‌ی وجود.

امروزه هدف گیری رسانه‌ها، زن مخاطب را به‌عنوان یک انسان و به‌عنوان رکنی از ارکان جامعه نمی‌بینند، بلکه در هدف‌گیری اغلب آن‌ها ، زن یک مشتری است. مشتری کالا (لوازم آرایشی، پوشاک، خوراک، و ...) و یا مشتری خدمات ( آرایش، تناسب اندام، و ....) و از طرف دیگر رسانه‌های امروز دنیا در تولید محتوا از زن به‌عنوان یک کالا نیز استفاده می‌کنند. و گاهی هم به‌عنوان ابزار.

در این طیف، باز هم شخصیت زن از نگاه انسانی و از جایگاه جامعه نیست. نه فکر زن را، بلکه با استفاده از جسم زن، سعی در فروش کالای خود که می‌تواند همان محتوای تولید شده، مثل فیلم‌ها و سریال‌ها و ... باشد، بکند و یا سعی در فروش کالایی دیگر به‌عنوان عنصر تبلیغی و ابزاری.

در این کشاکش استفاده از زن و نگاه به زن، جریان‌های فکری مختلفی در دنیا ظهور کردند که برخی برای ذلت و استثمار بیشتر زن تلاش می‌کنند و تئوری‌های اقتصادی و حتی تئوری‌های رسانه‌ای فرد را با این دیدگاه تدوین می‌کنند و نشر می‌دهند.

گروهی دیگر به‌عنوان دفاع از زن و مقام زن می‌پردازند و برای این مقصد تا آن‌جا پیش می‌روند که دنبال واژگان جدید بوده به‌طوری که برای واژگان woman واژه ی دیگری و برای Hioman نیز جای‌گزینی دیگر جستجو نمایند.

سه طیف گسترده در بین جامعه‌شناسان شکل می‌گیرد که تاثیر خود را بر عناصر فکری رسانه‌ای نیز می‌گذارد:

الف) جریان فمینیستی، که خود را مدافع حقوق زنان و البته با هجمه به حقوق مردان می‌داند.

ب) جریان میانه‌رو که حقوق تعریف شده‌ای بر حسب شرایط هر دوجنس تعریف می‌کند.

ج) جریان آنتی‌فمینیستی که خود در ابتدا شروع کننده‌ی استثمار زنان نیست و برای مقابله با جریان اول تئوری‌هایی ارائه می‌دهد که در نهایت، منجر به استثمار و بردگی جنس زنان می‌شود.

رسانه‌های دنیا تحت تاثیر هر سه جریان فکری قرار دارند و حسب شرایط اعتقادی، سیاسی و اقتصادی، برنامه‌های خود را عرضه می‌کنند.

لازم به ذکر بوده ، جنسیت نقش خیلی مهمی در قرار گرفتن افراد در طیف‌های فوق ندارد و در هر سه طیف ، هم مردان دیده می‌شوند و هم زنان ، البته با گستردگی‌های متفاوت.

بدون شک در این مقوله هم مثل بسیاری از مقوله‌های دیگر، حد وسط، حد منطقی و قابل دفاع‌تر از بقیه‌ی نظر‌هاست. متاسفانه جریان‌های اقتصادی صرفه‌ی خود را در دو طیف افراط و تفریط، نگاه به زن و استفاده از زن می‌بینند و لذا این‌چنین بوده که در محصولات رسانه‌ای به طور محسوس یا نا‌محسوس از ایده‌های هر دو طیف دیده و شنیده می‌شود.

هميشه پاي يک زن درميان است

سریال «بیداری» و نقش زن در مجموعه های تلویزیونی

زینب محمدی

بعد از سالها برنامه سازي، خوشبختانه کم کم شاهد برنامه هايي هستيم که بيشتر مطابق زندگی واقعي اند. زنها نيمي از جامعه اند و به اندازه مردها در تمدن سهم دارند؛ اما نکات مهمي هست که بيشتر وقتها مراعات نمي شوند. در ستون هر خانواده، يک زن وجود دارد و اگر رسانه اي بخواهد واقعي عمل کند بايد همین صورت را نمایش دهد. حتي اگر موضوع مربوط به يک فيلم فضايي و تخيلي هم باشد، بازهم آن اثر بدون حضور همسر، مادر و يا دختري از جنس واقعي، اثری غيرواقعي خواهد شد.
در مجموعه ی تلویزیونی «بيداري»، شاهد خيل عظيم شخصيتهاي زن هستيم که در پيشبرد داستان نقش کليدي دارند. يک قهرمان اصلي که برای همه روشن است به نصيحت هيچ کسي گوش نمي دهد، زنی پولدار و بي فرزند که او هم خودسرانه همه کاري مي کند و بالاخره يک زن بدجنس که قصد از بين بردن اقتصاد مملکت را دارد و در مرحله اول با ربا خواري، کانون گرم يک خانواده را نابود می کند.
در بين اين همه زن بد و بدتر و بدترين، جاي يک نقش زن مثبت بسيار خالي است. انگار از نظر نويسنده، هيچ زني نمي تواند مثبت باشد. آيا در دنياي حقيقي هم اينگونه است؟ پس این که «مرد از دامن زن به معراج مي رود» کجا معنی پيدا مي کند؟
زن ها حتي اگر بيرون خانه کار مفيد و درآمد اقتصادي نداشته باشند، مي توانند با تربيت مردان خوب و صالح نقش مثبت و کليدي داشته باشند. شيرين بياتي، استاد تاريخ دانشگاه تهران، زنان ايراني را انتقال دهندگان ميراث فرهنگي می خواند و مي گويد: « از زماني كه زن براي فرزند خود در گهواره زمزمه لالايي سر داده و كمي بعدتر، زماني كه براي او داستان و افسانه گفته، انتقال ميراث فرهنگي را آغاز کرده است.»
آيا در اين مجموعه شاهد حداقل يک مورد زن متعادل هستيم؟! زن های اين مجموعه خودشان از بن و ريشه مشکل داشته اند يا ضعف از نويسنده است که نتوانسته زنان واقعي جامعه را - همانگونه که هستند- نشان دهد؟

همان اندازه که مردها در زندگی متفاوتند، زن ها هم؛ نه اين که فقط زن ها بد باشند. شايد اين مجموعه می خواست نقش کليدی زن را نشان دهد؛ اما با این فرض هم اين هدف در جهت منفی اعمال شده است. نقشي که شايد خيلی براذهان مخاطب خودش تاثير بگذارد چرا بايد تا اين اندازه دست کم گرفته شود و رفتارهاي بدش بدون عاقبت واقعي و رفتارهاي نسبتا خوبش بدون مبناي ديني و اخلاقي باشد؟

شايد مشکل از ما زن ها هم هست که از خود مهارت چندانی نشان نمی دهيم و همه ی کارها را از اصل و اساس به مردها واگذار می کنيم. همه بر اين موضوع اتفاق نظر دارند که بعضی از کارها مختص مردها است و بعضی هم مختص زنها؛ اما کارهای مشترکی هم وجود دارد، کارهايي که شايد با وجود يک زن در رأس يا بدنه ی آن کار، شاهد شکوفايي بيشتر آن باشيم. يکی از اين شغلهای مشترک کار در رسانه های ارتباط جمعی است و در اينگونه مجموعه ها که داستان حول محور نقش بانوان جامعه است، می شد با بهره بردن از نويسنده يا پژوهشگر زن که بيشتر با عمق احساسات و عواطف يک زن آشناست، از کاستي هاي اين مجموعه کاست و کار ايده آل تري به نمايش گذاشت. بايد تلاش کرد و هر کس را نسبت به تواناييهايي که دارد در مرتبه ی خود قرار داد. هر کسی را بهر کاری ساخته اند. مردها با توجه به مهارت های خود بايد کاری خاصی را انجام بدهند و زنها با توجه به ظرافت ها و ساختار بدنی کار ديگری را بايد انجام بدهند و هيچ کس نمی تواند جای ديگری را بگيرد. هر دو بايد مکمل يکديگر باشند و البته در عرصه پژوهش و توليد اثر از زنان بهره ی بيشتري برد.

به اميد آن روز.

فرعون در مطبخ

زهرا قدیانی

تصویری که سینما و سیمای ایران ‌از خانواده بویژه جایگاه مرد در آن نمایش می‌دهد همواره شبیه یک آونگ بین دو نقطه افراط و تفریط در نوسان است و گویا قرار نیست برای یک‌بار هم که شده این حرکت سرگیجه آور در نقطه تعادل بایستد.

از این سو آن‌چه می‌بینیم شوکت است، مجسمه‌ای توخالی، هیولایی سرشار از عقده‌های حقارت با متد فرعون در مدیریت خانواده! پدرسالارانی که غالباً هم هیمنه‌شان شکسته می‌شود. از سویی دیگر روایتی داریم از مجموعه‌ای از بازاریان و کامیون‌داران بی‌عاطفه، مغرور و دوزنه ( واکنش پنجم و ...) ، یا چاپلوسان فرصت‌طلب و هوس‌ران ( زن‌زیادی و .. ) و یا مردانی ضعیف که راه به راه همراه با ساکشان از خانه به بیرون پرتاب می‌شوند ( پاورچین و ... ). آنها یا ابله‌اند و یا زیرک و البته شارلاتان. غالباً همگی از مشکلات شخصیتی رنج می‌برند( چارخونه) یا بی‌مسئولیت و دروغگو هستند و یا بدچشم و چاپلوس.

وقتی هم که نوبت به معرفی مرد مهربان می‌شود، طراحان لباس بی‌درنگ به یاد "پیش‌بند" می‌افتند.

امام علی (ع) با آن حجم عظیم رسالت‌ها و مسئولیت‌ها به امور خانه‌داری هم می‌پرداخت. طبیعیست هر فرد مسئولیت‌پذیری اعم از زن و مرد باید در تهیه و تدارک آنچه مربوط به به زندگی خودش می‌شود، مشارکت داشته باشد. این یک اصل بدیهی در تمام اجتماعات کوچک و بزرگ اعم از شهرها، زندگی‌های دسته‌جمعی نظیر خوابگاه‌ها و یا خانواده است. اما تصویری که ما از مشارکت مردان در امور خانه‌داری می‌بینیم چیزی نیست جز شکلی اغراق‌آمیز و عجولانه در نحوه بیان. گویی کارگردان با دستپاچگی تمام می‌خواهد در کوتاه‌ترین زمان ممکن به بیننده بقبولاند: " نه، اشتباه نکنید، او از آن نوع مردهای بد نیست، چرا که او درخانه ظرف می‌شوید!". این مسئله در تبلیغات تلویزیونی به ورطه تمسخر هم کشیده شده. موج جدیدی از مردان، که ما آن‌ها را هیچ وقت نمی‌بینیم زیرا آن‌ها در آشپزخانه سکنی گزیده‌اند و سرشان آنقدر شلوغ است که فرصت ظاهر شدن جلوی مهمان‌ها را ندارند، ما فقط صدایشان را می‌شنویم. زن خوشبخت خانواده هم از کوچکترین اطلاعات آشپزی (که نوعی هنر محسوب می‌شود) بی اطلاع است و مجبور است مدام از " حمـیـــــــــــــد" استمداد بطلبد. در تبلیغ مایع جام که نمایشگر مردی مستأصل درون دیگ است، ، دوز این تمسخر بالاتر هم می‌رود. یعنی باور کنیم دانش رسانه‌ای کارشناسان ما هنوز به فرهنگ‌سازی و تأثیرگذاری تبلیغات تلویزیونی قد نمی‌دهد؟!

از ما زن‌ها دارد سوءاستفاده می‌شود. از ما انتظار دارند به عوض قرن‌های متمادی حاکمیت مردسالاری به این انتقام کاریکاتوری بخندیم. آخر نام برندی که تبلیغاتش بتواند مردم را بخنداند در خاطر آن‌ها ماندگارتر است. به نظر می‌رسد مقصود شکستن غرور مرد ایرانی به بی‌رحمانه‌ترین شکل ممکن است. باید به او ثابت شود تو دیگر نه‌تنها آن قدرت اسطوره‌ای قبل را نداری بلکه پست‌تر از این حرف‌ها هستی. همه شما بد، ضعیف‌النفس، خیانت‌کار و غیرقابل اعتمادید و حالا نوبت شماست که برای اثبات خوبی‌تان پیش‌بند ببندید و به دورن دیگ‌ها بروید!

این در حالیست که وضع در سینمای جهان وضع کاملاً برعکس است! سینما، بخصوص در جامعه آمریکایی که از بحران خانواده رنج می‌برد، می‌کوشد هرچه بیشتر به نمایش خانواده‌های موفق و مردهای "خوب" بپردازد. این مسئله‌ را در کارتون‌ها هم می‌توان پیگیری کرد‌ ( شِرِک و ..)

فیلم "انتخاب آقای هاتسن" روایت مرد متخصصی است که به کمک هوش و مدیریت اقتصادی همسرش قوی و ثروتمند می‌شود و از سویی پدر مستبدی که تحت تأتیر درایت دخترش متحول می‌شود. خب، در ایران که همچین چیزی غیرممکن است. و یا زن و مرد در خانواده بحران‌زده‌ای که در آستانه فروپاشی قرار دارد، پس از تحمل مصائبی موفق به بهبودروابط خود می‌شوند شبیه آنچه در "گربه روی شیروانی داغ" و یا "بابل" می‌بینیم، نمونه‌های اینچنینی زیادند و این همه نیز در ایران از جمله امور یافت‌نشدنیست. هرچه هست درد و غم است و یا رنج مسئله‌ای به نام ازدواج مجدد!

البته تصویر کردن آسیب‌های اجتماعی و از آن جمله خانواده‌های پرتنش و طبعات آن، نظیر آنچه در "خون‌بازی" می‌بینیم یکی از رسالت‌های هنر نمایش است اما سوال اینجاست که آیا در کنار این موارد سلبی نمونه‌های ایجابی ( نظیر آنچه ذکر آن رفت) هم دیده‌ایم؟!

بلوتوث

سایه ساروی

موج نگران کننده تولید و گسترش بسیار سریع بولوتوث‌های ضداخلاقی در جامعه باید زنگ خطری جدی برای مسئولان فرهنگی کشور باشد. پیامدهای سیاسی و رسانه‌ای این پدیده هم قابل توجه است، زیرا این گونه مسائل به صورت قوی و پررنگ در رسانه‌های غربی منعکس می‌شود.

طی یکی دو ساله‌ی اخیر، قشر جوان و نوجوان جامعه به دلیل عدم آگاهی و بعضاً بی‌توجهی، بیشتر در معرض آسیب‌های روانی این قبیل بولوتوث‌ها قرار گرفته‌اند. مثل رقص کل‌کل یک‌ودو که حتی تا سایت صهیونیستی یوتيوب نیز کشانده شده است.

ابتدا به سراغ چند دانش‌آموز كه در حال شوخي و خنده در پاك هستند، مي‌روم. حداكثر 18 سال دارند و مشخص است كه در سال اول يا دوم دبيرستان مشغول به تحصيل‌اند.

مي‌پرسم چند نفر از شما تلفن همراه داريد؟ بالاتفاق و با خنده جواب مي‌دهند: «خااااانم، بگید کی نداره!؟ با این ارزونی خط، مخصوصاً ایرانسل، تقریباً همه دارن.»

در ادامه مي‌پرسم در مدرسه به شما اجازه‌ی آوردن موبایل می‌دهند؟ اگر بگیرند چه برخوردي می‌کنند؟ باز هم بالاتفاق و جیغ مانند و طوري كه مشخص است دل پري دارند، پاسخ مي‌دهند:

« نـــــه خانم، اجازه نمی‌دن، اما ما قایم می‌کنیم. هرروز که نمی‌تونن ما رو بگردن. از هرکی هم بگیرن معمولاً چند روز ضبط می‌کنن و مامانا میان تعهد می‌دن و به خير و خوشي تموم مي‌شه!»

از مريم كه در بين دختران جوان، شيطان‌تر از بقيه است و آرام و قرار ندارد، سوال مي‌كنم چه استفاده‌ای از موبایل‌ات می‌کني؟ «من بیشتر اس‌ام‌اس بازي مي‌كنم. با صحبت کردن می‌ترسم اعتبارم تموم بشه. ضمنا اينم كه به كي‌اس‌ام‌‌اس مي‌دم جزء اسراره.» و با خنده‌ي همراه با آه ادامه مي‌دهد: «خودم مي‌دونم و خداي خودش!!»

در ادامه مرضيه نيز حرفش را تأييد مي‌كند و مي‌گويد: با اينكه خط من همراه اوله، اما منم باز بیشتر از اس‌ام‌اس استفاده می‌کنم. چون پول قبض رو باید خودم از ماهیانه‌ام بدم.

احساس خجالت اوليه را از دست داده‌اند و انگار من را هم به جمع صميمي خودشان راه داده‌اند. اين را مي‌توان از شوخي‌ها و اشتياق‌شان براي ادامه‌ي سؤالات فهميد.

مي‌پرسم «بچه‌ها، با بودن گوشي‌های مختلف كه دوربین‌دار هم هستند و این که تصاوير و فيلم‌هايي كه گرفته مي‌شود در كمترين زمان ممكن پخش مي‌شود، آیا در مدرسه و كلاس‌ها و پارك و كلاً در اجتماع احساس امنیت می‌کنید؟»

اول ترجيح دادند اين طور وانمود كنند كه ايراني جماعت، حتي دخترانش هم، هر چه را كنار بگذارد تعارفات معمول را كنار نمي‌گذارد و كمي معترضانه پاسخ دادند كه: «این چه حرفیه؟ اینا دوستای ما هستن. بعدشم کاری نمی‌کنیم که بخواهیم بترسیم.»

ولي اين حس اعتماد به دوست، ديري نمي‌پايد كه زهرا (او هم چيزي از مريم كم ندارد و شيطنت در خونش جريان دارد) با حالتي كه كمي هم دماغش به سمت جلو حركت مي كند، مي‌گويد: «البته خانم، راستش ما كه اهل رقص و اين حرفا نيستيم و هميشه متانت و سنگيني‌مون زبونزده خاص و عامه (زينب وسط حرفش مي پرد و مي گويد بله بله، ايشون يه سه چهار كيلويي از مدير مدرسه هم سنگين تر هستند!) اما دو سه تا از دوستام، زنگ تفريح تو كلاس رقصيده بودن و يكي از بچه‌ها هم فيلم‌شون رو مي‌گيره و الان فكر كنم فقط خواجه‌حافظ‌شيرازي نديده باشه كه اونم بعيده! چون فكر مي‌كنم اونم از اين جريان با خبره و يه چيزايي تو ديوانش از رقص و اينا گفته!» با اين صحبت زهرا، بقيه هم پاسخ هايي مشابه مي دهند و بعضي هم از مورد اعتماد نبودن تعميرگاه‌هاي گوشي همراه مي‌نالند.

بحث را به سمت بلوتوث مي‌كشانم و مي‌خواهم در مورد بلوتوث و استفاده از آن حرف بزنند. لاله مي گويد: «نه خانم، من از بلوتوث می‌ترسم. آخه یه چیزی دوستم برام بلوتوث کرد که شب‌ها خوابم نمی‌بره و می‌ترسم.» اصرارم برای اين كه بگويد چه ديده هيچ فايده اي نداشت؛ اما غزال با لحني قلدر مآبانه مي‌گويد: «خب بگو دیگه، ترسووو. خانم من یه فیلم براش دادم که اشراري نمي‌دونم به اسم ريگي، رينگي، يه همچين چيزايي، سر یه نفر رو پخ‌پخ مي‌كنند!» جیغ دو سه نفر از بچه‌ها و چهره‌ی وحشت‌زده‌ي لاله نمايان مي‌شود.

ساجده هم با كمي ترس توأم با خجالت می‌گوید: «منم یه چیزی دیدم که خب، دیگه از اون موقع تا حالا از کسی، غیر آهنگ، بلوتوث نگرفتم.»

كه البته با اصرار ما راضی شد كه بگويد آن بلوتوث صحنه‌ي تجاوز بي‌رحمانه‌ي چند افغان به يك دانش‌آموز دختر بوده است.

و باز هم مريم كه شيطنتش گل كرده مي‌گويد:«بـــــه! اينا كه همش قديمي بود. خانم بلوتوث موبايل‌تون رو روشن كنيد، چند تا بلوتوث دو هزار و هشتي(!) براتون دارم خفن. عروسي فلان خواننده و ارتباط نامشروع اون بازيگر و قليون كشيدن اين مداح و مراسم رقص و عروسي اين و اون كه ديگه خيلي قديمي شده و همه جا هم پره.»

به عنوان اخرين سوال مي‌پرسم براي هم چيزهاي خوب هم بلوتوث مي‌كنيد؟

غزال مي‌گويد: «نه بابا! چیزای خوب که تو رادیو و تلویزیون هست. اگه بخواهیم، اونجا می‌بینیم. بلوتوث واسه چيزاي نابه.»

مريم هم باز خودي نشان مي‌دهد و طوري كه مي‌خواهد بگويد تجربه‌اش از بقيه بيشتر است و با تغيير ادبياتش به ادبيات چاله ميداني اين طور مي‌گويد: «ببين خانومي! بي خيال بلوتوث خوب و بد شو. اين تجربه رو از من داشته باش. تو يه دقيقه توی مترو يا اتوبوس يا هر جايي كه دختر و پسر هستن مثل كافي‌شاپ و سينما و تئاتر و ... برو. يه اسم ناز دخترونه(!) هم براي بلوتوثت انتخاب كن. ترجيحاً عسل باشه بهتره. ايكي ثانيه چنان واست آخرين ورژن از بهترين بلوتوث‌هاي روز ايران و جهان مي‌آد كه خودت حال كني. خانومي بذار حالا كه اينا رو گفتم يه دقيقه هم كارشناس بشم. هر چي باشه سال ديگه بايد ديپلم بگيرم به سلامتي! بلوتوث هم مثل هميشه اول خودش اومد. فرهنگش هم كه همچنان تو راهه و نيومده. مسئولين هم كه بعد چند سال يه كم بگي نگي مي‌خوان يه كارايي بكنن. ولي كدوم كار؟ طرح دادن كه كاري كنند كه بلوتوث تو مترو كار نكنه. از همين رسانه‌ي عمومي بر خود لازم ميدونم كه رسماً از صميم قلب تشكرات لازم را از اين همه فعاليت اعلام كنم.»

نمي دانستم بايد به طرز حرف زدنش بخندم يا ... . مهم نيست. اين مواقع خداحافظي بهترين کار بر سر يك دو راهي است! با تبادل شماره تلفن هاي‌مان به همديگر، از آن‌ها خداحافظي مي‌كنم.

هر چند حس كردم اين گزارش از معدود گزارش‌هایی است كه با صحبت‌هاي كامل آن چند دختر، ديگر نيازي به صحبت كارشناس و مسئول و دست اندركار حوزه جوانان ... ندارد، اما ... اما تا به حال حرف‌هاي هاي چند دختر 17-18 ساله كجا به چشم آمده كه اين بار دومش باشد!؟

فرهادی، کارشناس ارشد برنامه ریزی آموزشی که مدیریت یکی از مراکز آموزشی را بر عهده دارد مي‌گويد: بلوتوث رسانه‌اي است که در ايران وجهه‌ي‌ غیراخلاقی آن بیشتر است و هم تقریبا به طور مطلق از دسترس و مدیریت و سیاستگذاری حاکمیت به دور است. از آن طرف هم در دسترس تمام اقشار جامعه اعم از زن و مرد و پير و جوان و فقير و غني است.

در کشور ما پدیده‌ای مثل «بولوتوث» یا پیامک‌های غیراخلاقی با سرعتی اعجاب‌آور در حال رشد است و گرایش شدیدی نسبت به آن وجود دارد.

بعضي از بولوتوث‌ها حاوی صحنه‌های تعرض و تجاوز هستند كه قشر درجه‌ی یک آسیب در این مقوله، خانم‌ها و دختران جوان و کانون زندگی‌ها‌ست که هر از چندگاهی از لابه‌لای صفحه حوادث روزنامه‌ها، مخاطبان را به خود متوجه می‌کند و هنوز ابعاد گسترده و فراگیر آن به خوبی شناخته نشده است.

بلوتوث همان طور كه بعد منفي دارد، بعد مثبت هم دارد. مثل چاقوی تیزی که در دست یک جراح می‌تواند باعث نجات جان یک بیمار شود و در دست یک قاتل باعث گرفتن جان یک انسان. برای مقابله با جنبه‌های منفی بلوتوث باید در جامعه فرهنگ سازی شده و سمت و سوی استفاده از این ابزار را با فرهنگ‌سازی صحیح به سمت مثبت بكشانيم تا این جهانی شدن به نفع قشر مصرف کننده قرار بگیرد.

نسرین حسینی، کارشناس مشاوره نيز براي مقابله با مظاهر منفي بلوتوث صحبت‌هاي جالبی داشت:

یکی از ویژه گی‌های تکنولوژی، در هم شکستن مرزها و از بین بردن موانع است. این روزها نه تنها آنچه از ماهواره‌ها پخش می‌شود، بلکه تصاویر حریم خصوصی خانواده‌ها مانند مجالس عروسی و حتی استخرهای زنانه، به راحتی توسط بلوتوث دست به دست مي‌گردد. آن‌چه من به عنوان راه حل به ذهنم می‌رسد این است که به هیچ عنوان با برخوردهای خشن و یا انضباطی شديد نمي‌توان فرهنگ استفاده نادرست از اين ابزار را اصلاح كرد. باید جامعه، خصوصا قشر جوان را در جهت مقابله با مظاهر منفی این پدیده آماده کنیم. به آنها شناخت داده و عواقب استفاده نادرست از این وسایل را به آنها یاد آوری نماییم.

متاسفانه با استفاده‌ی نادرست از این تکنولوژی، مرز ارتباطات میان انسان ها برداشته شده و افراد صرفاً جهت عقب نماندن از مظاهر به اصطلاح تمدن و بدون در نظر گرفتن جنبه های مثبت آن، به رواج جنبه‌ی منفی آن پرداخته‌اند. گاه این روابط منجر به آسیب های جبران ناپذیری از جمله از بین رفتن اعتماد در بین اعضای یک جامعه و از آن خصوصی تر یک خانواده به ویژه زوجین شده است.

امید که با تدابیر به جا و فرهنگ سازی صحیح و به موقع دست اندرکاران فرهنگ کشور و مسئولین انتظامی و با جایگزینی جنبه های مثبت بلوتوث، از گسترش جنبه های منفی آن جلوگیری نماییم.

ژرفا

کوثر ملاتبار

سید ابوالقاسم حسینی (ژرفا)، نویسنده، محقق و مترجم، شاعر، پژوهشگر در ادبیات و هنر، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی است. وی تا کنون ویراستاری حدود 50 کتاب، تألیف و ترجمه و تحقیق و فراهم‌سازی 30 اثر در زمینه‌های حقوقی، ادبی، هنری، ادبیات کودکان، تربیت، حدیث را انجام داده است. همچنین دارای پیشینه‌ی شعری از سال 1358 و دارای اشعاری در مجموعه‌های مختلف است که در ده‌ها کنگره‌ی کشوری عرضه شده است. نوشتن ده‌ها مقاله در نشریات گوناگون، نگارش صدها ساعت برنامه رادیویی و تلویزونی از سال 1360 تا 1367 از دیگر فعالیت‌های او است.

سید ابوالقاسم حسینی (ژرفا) روحانی 46 ساله، با تحصیلات عالی حوزوی در سطح خارج فقه و اصول، کارشناسی حقوق را از دانشگاه تهران (1367) و کارشناسی ارشد حقوق بین‌الملل را از دانشگاه شهید بهشتی (1371) گرفته است. در سال 64 ازدواج کرده است که نتیجه ازدواجشان دو فرزند دختر بوده است به نام‌های فاطمه‌سادات که ترم آخر رشته‌ی ادبیات در دانشگاه تهران را می‌گذراند و دومین دخترشان منصوره سادات که در سال اول دبیرستان مشغول به تحصیل است.

به عنوان یک مرد، زن را تعریف کنید؟!

زن گوهر جمال هستی است و مرد گوهر جلالی؛ این دو گوهر باید یکدیگر را کمال بخشند تا جمال و جلال خداوند در عالم جلوه کند. همچنین تربیت انسان صالح محصول وجود این دو است، پس زن باید در همین جایگاه و مرتبت قرار گیرد.

یکی از دغدغه‌هایی که ذهن من را مشغول خود کرده این است که آیا اسلام، صحبتی از چگونگی حضور زن در رسانه دارد؟

متأسفانه عمده‌ی کج‌فهمی‌هایی که درباره‌ی بحث زن پیش آمده ناشی از این است که فهم قرآنی را کنار گذاشتیم و فقط آمده‌ایم می‌گوییم روایات این‌طور گفته، نهج البلاغه این‌طور گفته، سنت هم همین‌طور، همه‌ی این‌ها قبول ولی نگاه نتیجه بخش و مفید، نگاهی خواهد بود که محوریتش قرآن باشد.

زن یک حضور خاص هویتی دارد که مربوط می‌شود به ویژگی‌های ذاتی خودش. در جاهایی که به ویژگی‌های ذاتی و فطری‌اش برمی‌گردد، نقش یکسانی بین زن و مرد حاکم است.

اگر رسالت رسانه را تبیین و ابلاغ بدانیم، نقش زن به‌ویژه در بخشی که به هویت‌های مستقل خودش مربوط می‌شود، خیلی پر‌رنگ است. البته بخشی از آن یگانه است و منحصر به فرد. توضیح این‌که مردها بسیاری از نقش‌های هویتی زن را از دید خودشان می‌بینند. تنها بخشی از این نگاه‌ها‌ی جهل‌آمیز با مطالعه و آگاهی تصحیح‌ می‌شود اما بخش عمده‌اش باقی می‌ماند و به نظر من اگر در یک جامعه انسانی (نه حتما دینی و اسلامی؛ گرچه معتقدیم که یک جامعه کامل همان جامعه دینی خواهد بود) باید زنان بیایند به این قسمت از هنر که، مردان نمی‌توانند با نگاه زنانه نگاه کنند و از زبان زنان بیان کنند و به این نیاز خودشان پاسخ بدهند. و در این بخش باید خود بانوان همت‌شان را خرج کنند. ما در حال حاضر داریم رمان‌هایی که به‌صورت مستقل به ویژگی‌ها و حس زنانه پرداخته و هم‌چنین داریم بانوان شاعر غدری را که در بخش ادبیات به نحو احسن توانستند تخلی احساس داشته باشند، مثل فروغ فرحزاد.

و این حضور چگونه باید باشد؟

فقط حضور مهم نیست، حرف من بیشتر بر این مطلب بود که در بعضی از جایگاه‌های خاص هست که فکر، فکر مردانه ست؛ در صورتی که چون عمل مختص به بانوان بوده اگر خود بانوان متخصص هم در آن حضور داشتند نتیجه بهتری گرفته می‌شد . بسیاری از مسائل تربیتی، مخصوصا در مسائل دختران و زنان اگر با افکاری زنانه بود، زودتر به نتیجه می‌رسید.

الان شاهدیم که در برخی رسانه‌های کشور، از زن به عنوان ابزاری برای جذب استفاده می‌شود. مشکلاتی که بر سر راه رسانه‌ای شدن زن به‌وجود می‌آید را چه باید کرد؟

هر کاری که روح زن را بیالاید و از ایفای نقش جمالی‌اش در گستره هستی بازدارد مزاحم اوست. زن نه باید کنج خانه بنشیند و مستوری کند و نه باید جلوه‌گری و دلربایی، زن آفریده شده تا لطافت و زیبایی و احساس تابناک و پاک را به همگان نشان دهد و با روح لطیف‌اش به نظام خلقت تعادل بخشد. در عالم هنر هم اگر به این اصل دقت شود خیلی از مسائل حل خواهد شد.

آن سری از مسائلی که حل نمی‌شود چه؟ مثل تفکر مردسالارانه‌ای که در مورد حضور زن در رسانه وجود دارد.

خانم‌هایی که در حوزه رسانه و ادبیات کار می‌کنند، خوب است بیایند به‌طور تخصصی به این بخش از این نگاه بپردازند که باید متذکر شوم در این نگاه مواظب باشند دچار آفت مشهور رایج به نام فمینیست نشوند. فمینیست به این معنایش بد است. اگر به معنای دفاع از حقوق و بیرون کشیدن از چنگال مردان باشد خوب است ولی اگر زن‌ها نگاه‌شان به عالم را نگاه زنانه کنند، هیچ فرقی با آن مردسالاری نمی‌کند. باید به پاسخ این نیازها با دید احساس و نگرش زنانه بیشتر بها دهند، منتها دچار آفت فمینیست نشوند، کاملا حقیقی نگاه کنند بدون جانب‌داری .

بهترین افرادی که در رسانه‌ها در مورد زنان می‌توانند صحبت کنند، خود زنان هستند. خودشان باید در میزگردها و جلسات آگاهانه و آزادانه بحث کنند و به نتیجه برسند که چه میزان از مشاغلی که به زن داده می‌شود واقعی است. چه بخشی از این مشاغل به فعالیت‌هایشان کمک می‌کند. دلیل تاکید من این است که چون این‌ها شکافته شده نیست نتیجه‌اش این می‌شود که درسال 87 دولت بیاید برای ورود به دانشگاه سهمیه جنسیتی بگذارد، قوانین را سفت و سخت کند. فرض کنید هشتاد درصد مردان و بیست درصد زنان، چرا؟ چون اکثر دانشگاه‌ها سر یک کلاس سی و نه خانم نشسته ولی یک آقا. این‌ها دارد به یک بحران می رسد، بحرانی که در آن زنان بیشتر متضرر خواهند شد.

اما خلاف صحبت های شما کمتر شاهد سپردن این بخش‌ها به بانوان هستیم. علتش چیست؟

من زیاد موافق نیستم که این را از جایگاه بی‌اعتمادی به فعالیت بانوان باید سنجید. به نظر من این عدم حضور به زن و مرد برمی‌گردد که ریشه اصلی‌تر را هم در این می‌بینم که خود خانم‌ها جایگاه خودشان را مسامحه کردند. یعنی با قدرت کمی جلو رفتند و مسئله بعدی قدرتی است که باید برای مدیریت در زن باشد، در جامعه ما بنا به دلایلی که می‌دانید(ازدواج و مادری)، امکان تحصیل جدی‌تر مردان بالاتر می‌رود. مثلا خانمی که برای ارتباطات می‌خواند برای ادامه‌اش باید دو سه تا زبان را هم یاد بگیرد ولی به همان دلیل نحوه تکامل تحصیل یا پیش نمی‌آید یا به تعویق می‌افتد، به خاطر همین بخش خیلی کمی از خانم‌ها مخصوصا در رسانه هستند که به‌طور جدی بروند و کار را دنبال کنند.

ولی این موارد طبیعی است و کاری هم نمی‌شود کرد ولی با همان تحصیلات هم زن می‌تواند در رسانه نقش موثر داشته باشد. این‌طور نیست؟

به نظر من اگر هر کدام جای خودش تعریف شود و انجام یابد، هم به موقع هر کدام تکمیل می‌یابند و هم بعد از طی مدت معینی انتظارها پیش نمی‌آید، ازدواج به موقع، تحصیل درست و واقعی و مناسب در خور جایگاه یک زن، همه‌ی این‌ها اگر نباشد نتیجه این می‌شود که مدیریت هم به‌دست آقایان می‌افتد‌. البته رد هم نمی‌کنم که در جامعه ما کمی مرد سالاری حاکم است.

در جایی که الان خاطرم نیست آماری را دیدم مبنی بر این که درصد حضور زنان در رادیو بیش‌تر از تلویزیون است. علت این امر چه می‌تواند باشد؟

این آمار را نمی‌دانم تا چه حد درست است ولی اگر درست فرضش کنم، من به‌عنوان این‌که در صدا و سیما حضور فعالی داشتم تبیینم این است که بسیاری از مشاغل در تلویزیون مسائل فنی است که در رادیو چنین نگاهی زیاد وجود ندارد. شما خودتان پشت دوربین ایستادن و تنظیم نور و این شغل‌ها را فقط حدس بزنید متوجه می‌شوید که واقعا طاقت‌فرسا هستند به همین جهت خانم‌ها اصولا به جهت بافت اندامی و ویژگی‌های کلی فیزیولوژیک نمی‌توانند در این راستا بروند. و بهتر هم همین‌ است. ولی این را یقین بدانید که آن چیزی که به ساحت نویسندگی و گویندگی اجرا مربوط می شود در تلویزیون، اگر از رادیو پیش نباشد عقب هم نیست.

من خودم از نزدیک خبر موثقی دارم که اکثر تیم‌های تحقیقی در تلویزیون خانم هستند . تفاوتی را که حس کردید، مربوط به همان رده‌های فنی خاص است. بعضی از برخوردها هم واقعا در تلویزیون شأن زن را پایین می‌برد. زمانی‌ که فلان شعر حافظ را می‌دهند به یک خانم تا با حالت سوزناکی بخواند، من منکر این استفاده نیستم ولی پس فرق ما با غربی‌ها چیست، این منحصر کردن در استفاده ابزاری است. باید قبول کنیم خانم‌های ما خیلی دارند کم کار می‌کنند. چرا نباید در تلویزیون در مورد عرفان از شیوه بیان و نویسندگی یک زن استفاده کرد؟ می‌دانید چه تاثیرات مثبتی دارد؟ خلاصه اینکه هم رسانه ما کمی مردسالار شده و هم خود خانم‌ها در این مسائل جدی نیستند. که این عدم توازن اگر بیش از این بخواهد ادامه پیدا کند به برخوردهای غیر قابل جبرانی خواهیم رسید.

شما فیلم‌های رسانه داخلی را تا چه حد دنبال می‌کنید؟

به دلیل مشغله پژوهشی که در حال حاضر دارم، فرصت کافی ندارم ولی باز حتی المقدور سعی می‌کنم برنامه‌ریزی داشته باشم و ببینم، یکی از همین سریال‌هایی را هم که الان می‌توانم بطور مثال بگویم سریال زیبای بیداریست که با هنرمندی زیبای الهام پاوه نژاد و بقیه هنرمندان در حال پخش هست از نکات مثبتش که بگذرم این‌طور نشان داده می‌شود که شخصیت ترنگ در داستان تحت تاثیر احساسات مختلفی قرار می‌گیرد . یک موجود عاطفی باری‌به‌هر‌جهت که مدام در حال سختی است.

فیلم‌های سینمایی‌مان چطور؟ که شاهد هنرمندی زنان بیشتری را در این رسانه هستیم .

در سینما که اکثرا زن را یک موجود منفعل ساخته‌اند ، عذر می‌خواهم می‌گویم، زن را یک ابزار برای جذب استفاده می‌کنند . که این جذابیت‌ها به مراتب نسبت به سیما بیشتر دیده می‌شود.

به عنوان آخرین سوال؛ با این اوصافی که خودتان فرمودید تصحیح این جایگاه‌ها به‌عهده‌ی کیست؟

اولا این ریشه فرهنگی است، کارهای فرهنگی هم به زمان نیاز دارد و یک سیستم آگاه بخشی مستحکم. درثانی این‌که همه این اصلاح‌ها بستگی به خود خانم‌ها دارد که چه تعریفی از جایگاه‌شان داشته باشند، که تغییر این جایگاه را به‌دست بگیرند، خانم‌ها در حدی باید در میدان قوی عمل کنند که کمتر شاهد این‌چنین برنامه‌هایی از حضورشان باشیم، متاسفانه شاید الان به زحمت بشود 5 تا فیلم‌نامه‌نویس خانمی که هدفش این باشد نقش زن را به‌طور حقیقی جلوه دهد نه ابزاری، پیدا کرد. عواطف و احساسات به معنای ملودرام باید با قدرت بیشتری با قدم و حرکت بانوان همراه باشد .